Czy rzeczywiście wyśnił układ okresowy pierwiastków? Kim był i jak żył jeden z najsłynniejszych chemików?

Małgorzata Meszczyńska
Małgorzata Meszczyńska
Fot. wikimedia commons/ public domain/ Dmitri Mendeleev before 1907
Czy Mendelejew okresowość pierwiastków odkrył we śnie? Jak wyglądała praca nad tablicą Mendelejewa? Czy słynny chemik wiódł wygodne i spokojne życie? Co jeszcze wynalazł i czym się interesował? Oto, co zdecydowanie warto wiedzieć o naukowcu, który „zrobił porządek” z chemicznymi pierwiastkami.

Spis treści

Czy Mendelejew wyśnił swoją tablicę?

Dmitrij Mendelejew znany jest przede wszystkim jako twórca okresowego układu pierwiastków, zwanego od jego nazwiska tablicą Mendelejewa. Urodzony 8 lutego 1834 r. w Tobolsku chemik, odkrył prawo okresowości pierwiastków w 1869 roku. Praca nad „porządkowaniem” pierwiastków chemicznych była jednocześnie pasjonująca i wyczerpująca. Mendelejew nawet podczas nocnego odpoczynku śnił o swojej pracy, stąd żywa jest anegdota, jakoby pomysł uszeregowania pierwiastków przyśnił się naukowcowi.

Jak wyglądały dzieciństwo i młodość słynnego chemika?

Dmitrij był też najmłodszym z siedemnaściorga dzieci Iwana Pawłowicza i Marii Dmitrijewnej. Ojciec przyszłego naukowca był dyrektorem gimnazjum i uczył chemii – stąd prawdopodobnie zainteresowanie tą dziedziną. Matka prowadziła natomiast hutę szkła. Splot nieszczęśliwych zdarzeń – wczesna śmierć Iwana Pawłowicza i pożar rodzinnej fabryki – zdecydował o przeprowadzce mocno zubożałej rodziny do Petersburga. Dmitrij miał wtedy 14 lat. Mendelejew studiował na wydziale matematyczno-fizycznym Głównego Instytutu Pedagogicznego w Petersburgu. Po ukończeniu studiów, ze względu na kłopoty ze zdrowiem, przeprowadził się na Krym, słynący z uzdrowiskowego klimatu.

Przez jakiś czas był wykładowcą w Symferopolu, po powrocie do Petersburga w 1857 roku całkowicie poświęcił się nauce. W ten sposób naukowiec uciekał od niepowodzeń w życiu prywatnym. Pierwsze jego małżeństwo okazało się nieudane i zakończyło separacją. W 1863 r. Mendelejew piastował jednocześnie dwa stanowiska: profesora chemii w Petersburskim Instytucie Technicznym oraz docenta na Petersburskim Uniwersytecie Państwowym. Na początku 1865 r. obronił pracę doktorską, a jego wykłady cieszył się ogromną popularnością wśród studentów.

Fatalne zauroczenie? Kariera Mendelejewa zawisła na włosku

42-letni Dimitrij bez pamięci zakochał się w 17-letniej Annie Iwanownie Popowej. Na związek dziewczyny z dużo starszym naukowcem nie chcieli się zgodzić jej rodzice. Aby ostudzić uczucia, wysłali Annę na studia do Włoch. Okazało się to jednak nieskuteczne i w 1881 (w 5 lat po pierwszym zauroczeniu) roku para wzięła ślub. Mendelejew oburzył tym krokiem naukowe środowisko, bowiem w świetle prawa dokonał bigamii. Pierwsze małżeństwo zostało rozwiązane dopiero miesiąc po ślubie z Anną. Te wydarzenia sprawiły, że Mendelejew nie został członkiem Rosyjskiej Akademii Nauk.

Mendelejew: polityka i… wódka

Na karierze naukowej Mendelejewa odbiły się również jego poglądy polityczne. Poparcie studentów domagających się liberalizacji systemu władzy spotkało się z niezadowoleniem rosyjskiego ministra oświaty. Wówczas Mendelejew zdecydował o odejściu z uniwersytetu i niebawem objął posadę dyrektora Głównej Izby Miar i Wag. W tym czasie miał też naukowo opracować recepturę… wódki. Ale to nie wszystko, wynalazł też bezdymny proch zwany pirokolodionem, miał wkład w uruchomienie pierwszej rosyjskiej rafinerii, a także odkrycie pokładów rudy żelaza i węgla w Donbasie.

W 1906 r. Mendelejew został nominowany do Nagrody Nobla z chemii. Naciski przeciwników naukowca sprawiły, że nagroda powędrowała w ręce Svante Moissana. Kandydatura Mendelejewa została zablokowana również rok później.
Mendelejew zmarł w 1907 r. Miał 72 lat, gdy zachorował na grypę. Wirus okazał się dla naukowca śmiertelny.

Tablica Mendelejewa – do czego służy?

Początkowo Mendelejew umieścił na swojej tablicy okresowej 63 pierwiastki chemiczne, choć w tabeli zrobił miejsce na około 90. Już wtedy naukowiec uwzględnił, że najprawdopodobniej na świecie jest więcej pierwiastków. W układzie okresowym mamy obecnie 118 pierwiastków. Co ważne, układ ten nie jest zamknięty. Naukowcy ciągle odkrywają nowe pierwiastki.

  • Metale alkaliczne, np. potas;
  • Metale ziem alkalicznych, np. magnez;
  • Lantanowce, np. lantan;
  • Aktynowce, np. neptun;
  • Metale przejściowe, np. złoto;
  • Metale bloku p, np. fosforki;
  • Półmetale, np. bor;
  • Niemetale, np. siarka;
  • Gazy szlachetne, np. hel.

Pierwiastki są ułożone rosnąco - zaczynając od najmniejszej liczby atomowej. Wszystkie pierwiastki zostały pogrupowane według podobieństw czy właściwości.
Kolumny w układzie okresowym określają grupy, a wiersze okresy. Każda z grup ma swoją nazwę, a pierwiastki, które są umiejscowione w jednej grupie, mają bardzo zbliżone do siebie właściwości. Istnieje jednak jeden wyjątek – wodór, który nie należy do żadnej grupy.

Cały układ okresowy jest podzielony na dwie części - po lewej stronie są metale (bez wodoru), a po prawej niemetale. W samej tablicy znajduje się wiele informacji o konkretnych pierwiastkach - nazwa pierwiastka i jego symbol, ile wynosi liczba atomowa, masa atomowa i wartościowość. Za pomocą tablicy Mendelejewa można określić również okres i grupę pierwiastka.

od 7 lat
Wideo

Kiedy i jak sprawdzić wyniki matur?

Dołącz do nas na Facebooku!

Publikujemy najciekawsze artykuły, wydarzenia i konkursy. Jesteśmy tam gdzie nasi czytelnicy!

Polub nas na Facebooku!

Dołącz do nas na X!

Codziennie informujemy o ciekawostkach i aktualnych wydarzeniach.

Obserwuj nas na X!

Kontakt z redakcją

Byłeś świadkiem ważnego zdarzenia? Widziałeś coś interesującego? Zrobiłeś ciekawe zdjęcie lub wideo?

Napisz do nas!

Polecane oferty

Materiały promocyjne partnera

Komentarze

Komentowanie artykułów jest możliwe wyłącznie dla zalogowanych Użytkowników. Cenimy wolność słowa i nieskrępowane dyskusje, ale serdecznie prosimy o przestrzeganie kultury osobistej, dobrych obyczajów i reguł prawa. Wszelkie wpisy, które nie są zgodne ze standardami, proszę zgłaszać do moderacji. Zaloguj się lub załóż konto

Nie hejtuj, pisz kulturalne i zgodne z prawem komentarze! Jeśli widzisz niestosowny wpis - kliknij „zgłoś nadużycie”.

Podaj powód zgłoszenia

Nikt jeszcze nie skomentował tego artykułu.
Wróć na strefaedukacji.pl Strefa Edukacji