Średniowiecze – charakterystyka epoki, czyli wszystko, co trzeba o nim wiedzieć. Czas trwania, ważne terminy, literatura i sztuka

Magdalena Konczal
Magdalena Konczal
Średniowiecze - czas trwania, charakterystyka epoki: literatura, sztuka, filozofia.
Średniowiecze - czas trwania, charakterystyka epoki: literatura, sztuka, filozofia. CC BY-SA 4.0/ Asapor
Udostępnij:
Średniowiecze to epoka literacka, która trwała od V do XV wieku. Za umowną datę rozpoczęcia tego okresu uznaje się upadek cesarstwa zachodniorzymskiego (476 rok), a za koniec odkrycie przez Kolumba Ameryki (1492 rok). Ten czas odcisnął piętno na literaturze i sztuce. Przeczytaj, jak wygląda charakterystyka średniowiecza, jego ramy czasowe, a także zapamiętaj ważne daty i cechy związane z tym okresem. Ta wiedza przyda się każdemu uczniowi.

Spis treści

Średniowiecze – czas trwania epoki

Średniowiecze jest jedną z najdłużej trwających epok literackich. Obejmuje czas od X do XV wieku. Za umowną datę rozpoczęcia epoki uznaje się upadek cesarstwa zachodniorzymskiego (476 rok). Za koniec średniowiecza przyjmuje się zazwyczaj odkrycie Ameryki przez Krzysztofa Kolumba w 1492 roku. Inne umowne daty końca średniowiecza to:

  • 1450 – wynalezienie druku
  • 1453 – upadek Konstantynopola.

Średniowiecze było bardzo zróżnicowaną epoką, ze względu na czas jej trwania. Wyróżnia się trzy etapy średniowiecza:

  • wczesne średniowiecze (V-X wiek);
  • dojrzałe średniowiecze (XI-XIII wiek);
  • schyłek epoki (XIV-XV wiek).

Średniowiecze – nazwa epoki

Nazwę średniowiecze wymyślili ludzie renesansu, którzy uważali, że pomiędzy antykiem a odrodzeniem występowały tzw. wieki średnie – czas bez wybitnej sztuki, literatury i kultury. Dorobek tej epoki zaczęto doceniać dopiero po wielu latach.

Średniowiecze – charakterystyka epoki

W przypadku każdej epoki literackiej występują ważne terminy, które należy zapamiętać. Terminy związane ze średniowieczem to:

  • Uniwersalizm (jedność kultury) – podstawę całej europejskiej wspólnoty kulturowej stanowiła religia chrześcijańska, a także znajomość języka Kościoła, czyli łaciny. Poza tym w całej Europie panował jeden ustrój społeczny (feudalizm).
  • Teocentryzm (Bóg w centrum wszystkiego) – najważniejszą wartością dla ludzi średniowiecza był Bóg, któremu podporządkowywano cały świat.
  • Dualizm – świat postrzegany był na zasadzie przeciwstawnych wartości. Jest to pogląd pochodzący od Platona, który został przejęty przez św. Augustyna. Twierdził on, że każda rzecz ma dwie strony: ziemską i duchową.
  • Scholastyka – metoda rozumowego uzasadniania prawd wiary, oparta na logice Arystotelesa, a rozwijana w średniowieczu przez św. Tomasza z Akwinu.
  • Rękopiśmiennictwo – księgi były pisane ręcznie i bogato zdobione. Właśnie dlatego były bardzo drogie i tylko nieliczne osoby mogły pozwolić sobie na ich zakup.
  • Dwujęzyczność – najważniejszym językiem była łacina, która dopiero później zaczęła ustępować językom narodowym.

Średniowiecze – filozofia epoki

Filozofia w średniowieczu zdominowana była przez dwóch głównych myślicieli: św. Augustyna i św. Tomasza z Akwinu.

Św. Augustyn (354-430) to filozof pochodzący z miasta Tagasta. Początkowo wyznawał manicheizm. Nawrócił się pod wpływem matki św. Moniki. Miał wówczas 33 lata. Został biskupem Hippony i jednym z czterech wielkich doktorów Kościoła. Jest twórcą augustynizmu.

Założenia augustynizmu:

  • Bóg jest centralną kategorią filozofii i teologii;
  • św. Augustyn uważał, że zło to brak dobra;
  • dualizm;
  • celem człowieka jest poznawanie Boga i własnej duszy, które ma się dokonywać dzięki łasce bożej;
  • rozum i wiara powinny się uzupełniać;
  • człowiek to istota, która jest wewnętrznie rozdarta i skazana na nieustanną walkę.

Św. Tomasz z Akwinu (1225-1274) to dominikanin, który pochodził z włoskiej rodziny arystokratycznej. Autor słynnego systemu filozoficznego zwanego tomizmem. Zapoczątkował chrześcijański humanizm. Św. Tomasz odrzucał augustiański pogląd, że o istocie człowieka stanowi dusza, a ciało jest jedynie źródłem grzechu.

Założenia tomizmu:

  • Człowiek poznaje świat przez zmysły i rozum, a to prowadzi do poznania Boga;
  • Prawdy wiary można uzasadniać przez wiedzę;
  • Świat jako dzieło boże jest uporządkowany i pełen ładu;
  • Gradualizm – pogląd głoszący, że świat ma hierarchiczną naturę.

Sztuka średniowiecza

Sztuka średniowiecza była ściśle związana z założeniami epoki. Właśnie dlatego w sztuce i architekturze ważną rolę odgrywał teocentryzm. Średniowieczne obrazy były często symboliczne i zazwyczaj przedstawiały wydarzenia z życia świętych.

Bardzo ważna jest także architektura średniowiecza. Dominowały w niej dwa style: styl romański i styl gotycki.

Styl romański przeważał w dojrzałej fazie rozwoju epoki (XI-XIII wiek). Budynki w stylu romańskim miały charakter obronny, właśnie dlatego odznaczały się małymi oknami i grubymi murami. Budowle przypominały proste bryły geometryczne (sześciany, walce, stożki itd.), wznoszono je na planie krzyża lub koła. W malarstwie styl romański charakteryzował się brakiem perspektywy, ludzie przedstawiani byli w sposób odrealniony i płaski.

Styl gotycki dominował w późnym średniowieczu. Same konstrukcje budowli miały symbolizować kontakt między Bogiem a światem, właśnie dlatego były wysokie i strzeliste. Materiałem budowlanym była zazwyczaj czerwona cegła. Ważną rolę odgrywały też witraże, przez które przechodziło światło, symbolizujące boską wszechobecność.

Literatura w średniowieczu

Literatura średniowieczna również była związana z głównymi założeniami epoki. Podejmowano więc przede wszystkim tematykę religijną. Twórczość pisarzy średniowiecza miała zazwyczaj charakter moralizatorski: pouczała, wskazywała właściwe drogi postępowania i potępiała zło. Moralizatorskie zadanie literatury określano mianem parenezy, a wzorce osobowe, które promowano, nazywano parenetycznymi.

W średniowieczu istniały trzy wzorce osobowe:

  • Rycerza (np. Roland z „Pieśni o Rolandzie”);
  • Władcy (np. Karol Wielki z „Pieśni o Rolandzie” czy Bolesław Chrobry z Kroniki Galla Anonima);
  • Świętego (np. św. Aleksy czy św. Franciszek).

Najważniejsze utwory literackie w średniowieczu, z uwzględnieniem rodzaju i gatunku literackiego to:

  • Epika: legenda (np. „Legenda o św. Aleksym”), epos rycerski (np. „Pieśń o Rolandzie” czy Kronika Galla Anonima), romans rycerski („Dzieje Tristana i Izoldy”);
  • Liryka: pieśń religijna („Lament świętokrzyski”), hymn („Bogurodzica”);
  • Dramat: moralitet („Skarga umierającego”), misterium („Historyja o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim”);
  • Inne: dialog („Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”).

Dołącz do nas na Facebooku!

Publikujemy najciekawsze artykuły, wydarzenia i konkursy. Jesteśmy tam gdzie nasi czytelnicy!

Polub nas na Facebooku!

Dołącz do nas na Twitterze!

Codziennie informujemy o ciekawostkach i aktualnych wydarzeniach.

Obserwuj nas na Twiterze!

Kontakt z redakcją

Byłeś świadkiem ważnego zdarzenia? Widziałeś coś interesującego? Zrobiłeś ciekawe zdjęcie lub wideo?

Napisz do nas!

Polecane oferty

miejsce #1

Lenovo

Lenovo ThinkBook 15p 15,6'/i5/16GB/512GB/Win10Pro (20V30007PB)

5 861,23 zł3 200,00 zł-45%
miejsce #2

Acer

Acer Aspire Vero 15,6"/i5/8GB/512GB/Win11 (NX.AYCEP.002)

3 499,00 zł2 599,00 zł-26%
miejsce #3

Lenovo

Lenovo V14 14,1"/i3/8GB/256GB/NoOS (82C401BSPB)

2 265,00 zł1 839,00 zł-19%
miejsce #4

HP

Hp 17-CN0053CL 17,3"/i5/12GB/1TB+512GB/Win10 (316H8UA)

3 275,00 zł2 699,00 zł-18%
miejsce #5

ASUS

Asus ZenBook 14 14"/R5/16GB/512GB/Win11 (UM425UAKI216W)

4 449,00 zł3 699,00 zł-17%
miejsce #6

Apple

Apple MacBook Air 13 13,3"/M1/16GB/256GB/macOS (Z12A0006E)

6 999,00 zł5 999,00 zł-14%
Materiały promocyjne partnera

Poznaj świat finansów z Centrum Pieniądza NBP

Komentarze

Komentowanie artykułów jest możliwe wyłącznie dla zalogowanych Użytkowników. Cenimy wolność słowa i nieskrępowane dyskusje, ale serdecznie prosimy o przestrzeganie kultury osobistej, dobrych obyczajów i reguł prawa. Wszelkie wpisy, które nie są zgodne ze standardami, proszę zgłaszać do moderacji. Zaloguj się lub załóż konto

Nie hejtuj, pisz kulturalne i zgodne z prawem komentarze! Jeśli widzisz niestosowny wpis - kliknij „zgłoś nadużycie”.

Podaj powód zgłoszenia

Nikt jeszcze nie skomentował tego artykułu.
Więcej informacji na stronie głównej Strefa Edukacji
Dodaj ogłoszenie