Szkoła dawniej i dziś. Kiedy narodził się pruski system edukacji i dlaczego wciąż kształcimy w nim dzieci?

Magdalena Konczal
Magdalena Konczal
Dzieci uczą się w szkole, która oparta jest na pruskim systemie nauczania. Do dziś obowiązują: lekcje z poszczególnych przedmiotów, dzwonki czy siedzenie w ławkach.
Dzieci uczą się w szkole, która oparta jest na pruskim systemie nauczania. Do dziś obowiązują: lekcje z poszczególnych przedmiotów, dzwonki czy siedzenie w ławkach. unsplash Austrian National Library/ pexels Arthur Krijgsman
Udostępnij:
Uczniowie pierwszy raz po długiej przerwie zasiedli w szkolnych ławkach. Jasiek usłyszał: „Nie wierć się”, a Marta: „nie gadaj”, bo przecież w szkole trzeba siedzieć grzecznie i słuchać nauczyciela. Głośny dzwonek, podstawa programowa, którą trzeba zrealizować, 45-minutowe lekcje, a na koniec danego etapu edukacyjnego: egzamin weryfikujący wiedzę – to wszystko pokłosie pruskiego systemu nauki. Dlaczego, chociaż od jego wprowadzenia minęło 200 lat, szkoła prawie w ogóle się nie zmieniła?

Szkoła dawniej i dziś. Zamiast tablicy z kredą – rzutnik

To, jak zmieniał się system edukacji, zabawnie obrazuje mem, nawiązujący do zadań-zagadek zamieszczonych w gazetkach dla dzieci, gdzie trzeba znaleźć określoną liczbę różnic między obrazkami:

Szkoła dawniej i dziś. Kiedy narodził się pruski system edukacji i dlaczego wciąż kształcimy w nim dzieci?

I chociaż z pewnością pojawią się nagle oburzone głosy, mówiące: „Jak to się nic nie zmieniło? Przecież mamy…” – w tym miejscu może pojawić się litania określonych rozwiązań czy pomocy dydaktycznych (tablice interaktywne, rzutniki, e-podręczniki czy metody pracy w grupie) – to prawda jest taka, że trzon systemu wciąż jest taki sam. Łudząco przypomina on ten wprowadzony w Prusach na początku XIX wieku przez Fryderyka Wilhelma III. Na czym polegał system pruski i jaki był jego cel?

Pruski system nauki i jego główne założenia

Obowiązkowa szkoła powszechna powstała z inicjatywy władcy Prus po klęskach w wojnach napoleońskich. Szczególnie trudna dla Prusaków okazały się bitwy pod Jeną-Auerstedt, w których siły francuskie dotkliwie rozgromiły wroga. Słaba armia i nieskuteczne szkolenie żołnierzy to tylko część z powodów, które doprowadziły do przeprowadzenia przez Fryderyka Wilhelma III gruntownych reform politycznych i społecznych, także edukacyjnych.

Władca chciał zbudować silne mocarstwo, które zamieszkiwaliby oddani i posłuszni obywatele. Trzeba było więc wychować młodych ludzi na osoby sumiennie wykonujące swoje obowiązki i oddane państwu – przyszłych urzędników czy żołnierzy. Temu właśnie służył powstały w XIX wieku system pruski, który na tamte czasy okazał się prawdziwym fenomenem.

Chcąc wykształcić posłusznych i uległych obywateli, trzeba było stworzyć odpowiedni tryb nauki. I tak właśnie pojawiły się następujące po sobie lekcje, podział na konkretne dziedziny wiedzy, dzwonek, funkcjonujący na wzór tego, który był obecny w fabrykach oraz egzaminy, sprawdzające czy rzeczywiście wszyscy uczniowie przyswoili określony materiał. Nie bez znaczenia było także to, że wakacje odbywały się w miesiącach letnich – wiejskie dzieci musiały pomagać wówczas w gospodarstwach.

Niezwykle ważna w szkole była hierarchia. Uczniowie musieli być posłuszni nauczycielom, a ci z kolei byli weryfikowani przez urzędników.

Oprócz określonego planu nauczania, a także indywidualnej pracy w ciszy, która miała zapobiegać zrzeszaniu się obywateli, funkcjonowała również określona lista lektur, z którą dzieci musiały się zapoznać. Nie liczył się indywidualizm, wręcz przeciwnie – uczeń miał być taki, jak wszyscy.

Niezależnie od celów politycznych model ten odnosi sukces i zaczyna rozpowszechniać się także w innych krajach. Prusy pozbywają się problemu analfabetyzmu, co jest widoczne później także na terenach pozaborowych. Warto zauważyć, że system pruski wdrażał wówczas niezwykle innowacyjne rozwiązania, a przede wszystkim odpowiadał na postawione cele – kształcił w obywatelach konkretne postawy i poglądy.

System pruski dał wszystkim młodym ludziom realny dostęp do nauki. Wcześniej był on znacznie utrudniony, bo kształcić mogli się jedynie członkowie wyższych warstw społecznych.

Jak powinna wyglądać szkoła?

W Polsce pruski model wraz z obowiązkiem szkolnym pojawił się po odzyskaniu niepodległości – w 1919 roku. Początkowo do szkół musiały chodzić dzieci w wieku od 7 do 14 lat, na przestrzeni czasu górna granica wieku zwiększała się, najpierw do 16, a później do 18 roku życia.

Wiele założeń pruskiego systemu edukacji, wciąż jest obecnych we współczesnej szkole. O które z nich chodzi?

  • 45-minutowe lekcje;
  • Koniec lub początek zajęć sygnalizowany dzwonkiem;
  • Lista lektur;
  • Obecność sprawdzianów i egzaminów;
  • Program nauczania;
  • Niekiedy także: hierarchiczna struktura, brak indywidualizmu, samodzielna praca uczniów.

Od XIX wieku minęło jednak ponad 200 lat, zmieniły się więc cele, możliwości (dziś wiedzę encyklopedyczną każdy ma na wyciągnięcie ręki), pojawiły się również nowe badania, dotyczące działania naszego mózgu.

Wiemy już, że nie potrzebny jest ścisły podział na przedmioty, podawcze przekazywanie wiedzy może okazać się mało skuteczne, a stosowanie egzaminu jako motywacji do nauki sprawi, że kilka dni po zaliczeniu testu nic już z niego nie pamiętamy. Nasz mózg lubi nowość i użyteczność. Tymczasem współczesna szkoła, ta oparta na systemie pruskim, zdaje się w ogóle nie widzieć jego potrzeb.

Mówiąc o edukacji przyszłości, wskazuje się tzw. kompetencje 4K, które będą niezwykle ważne w kolejnych latach. Chodzi o komunikację, kooperację, krytyczne myślenie i kreatywność. Czy szkoła, ta, która opiera się na nauczaniu faktów i weryfikowaniu wiedzy przez egzaminy jest w stanie je wykształcić?

Źródła:

  • S. Salmonowicz, "Prusy. Dzieje państwa i społeczeństwa", Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1987.
  • G. Bortacka, "Prusacy wymyślili system edukacji dla robotników i żołnierzy. Do dziś kształcimy w nim dzieci";
  • M. Boćko-Mysiorska, "Skąd się wzięła tradycyjna polska szkoła?".

Dołącz do nas na Facebooku!

Publikujemy najciekawsze artykuły, wydarzenia i konkursy. Jesteśmy tam gdzie nasi czytelnicy!

Polub nas na Facebooku!

Dołącz do nas na Twitterze!

Codziennie informujemy o ciekawostkach i aktualnych wydarzeniach.

Obserwuj nas na Twiterze!

Kontakt z redakcją

Byłeś świadkiem ważnego zdarzenia? Widziałeś coś interesującego? Zrobiłeś ciekawe zdjęcie lub wideo?

Napisz do nas!

Polecane oferty

miejsce #1

Lenovo

Lenovo ThinkBook 15p 15,6'/i5/16GB/512GB/Win10Pro (20V30007PB)

5 861,23 zł3 200,00 zł-45%
miejsce #2

Acer

Acer Aspire Vero 15,6"/i5/8GB/512GB/Win11 (NX.AYCEP.002)

3 499,00 zł2 599,00 zł-26%
miejsce #3

Lenovo

Lenovo V14 14,1"/i3/8GB/256GB/NoOS (82C401BSPB)

2 265,00 zł1 839,00 zł-19%
miejsce #4

HP

Hp 17-CN0053CL 17,3"/i5/12GB/1TB+512GB/Win10 (316H8UA)

3 275,00 zł2 699,00 zł-18%
miejsce #5

ASUS

Asus ZenBook 14 14"/R5/16GB/512GB/Win11 (UM425UAKI216W)

4 449,00 zł3 699,00 zł-17%
miejsce #6

Apple

Apple MacBook Air 13 13,3"/M1/16GB/256GB/macOS (Z12A0006E)

6 999,00 zł5 999,00 zł-14%
Materiały promocyjne partnera

Poznaj świat finansów z Centrum Pieniądza NBP

Komentarze

Komentowanie artykułów jest możliwe wyłącznie dla zalogowanych Użytkowników. Cenimy wolność słowa i nieskrępowane dyskusje, ale serdecznie prosimy o przestrzeganie kultury osobistej, dobrych obyczajów i reguł prawa. Wszelkie wpisy, które nie są zgodne ze standardami, proszę zgłaszać do moderacji. Zaloguj się lub załóż konto

Nie hejtuj, pisz kulturalne i zgodne z prawem komentarze! Jeśli widzisz niestosowny wpis - kliknij „zgłoś nadużycie”.

Podaj powód zgłoszenia

Nikt jeszcze nie skomentował tego artykułu.
Więcej informacji na stronie głównej Strefa Edukacji
Dodaj ogłoszenie